Πνευματικό κίνημα, που εμφανίστηκε στο τέλος του 18ου αιώνα, στη Γερμανία και διαδόθηκε κατά τις πρώτες δεκαετίες του επομένου στην υπόλοιπη Ευρώπη και στην Αμερική. Η λέξη romantic, από την οποία προέρχεται ο όρος από την ισπανική romance, χρησιμοποιείται ήδη στην Αγγλία τον 17ο αιώνα για να χαρακτηρίσει κάτι που είναι romance, δηλαδή έξω από την πραγματικότητα. Με την πάροδο του χρόνου, από το περιεχόμενο του όρου τονίστηκε περισσότερο η σημασία του γραφικού, που επεκτάθηκε σε μια δεύτερη φάση και στη συγκινησιακή αντίδραση που προκαλεί το αντικείμενο στον θεατή. Στο τέλος, ρομαντικό άρχισε να λέγεται και αυτό που στη λαϊκή ή στην έντεχνη ποίηση συνδέεται με τον Μεσαίωνα.

Ο ρομαντισμός εμφανίζεται επίσημα το 1798, όταν στο Βερολίνο εκδίδεται το πρώτο φύλλο της επιθεωρήσεως Athenaeum, που με συντάκτες τους αδερφούς Σλέγκελ, συμπεριλαμβάνει μεταξύ των άλλων συνεργάτες του, τον Νοβάλις και τον Σλάιερμαχερ. Στην επιθεώρηση χαρακτηριζόταν η ρομαντική ποίηση ως αντίθετη προς την κλασική και αναλυόταν με σαφήνεια στις διάφορες πλευρές της η νέα τάση, η οποία είχε προετοιμαστεί στη Γερμανία, όπου βρίσκουμε στοιχεία που θα γίνουν τυπικά του ρομαντισμού. Τα στοιχεία αυτά είναι η περιφρόνηση προς τη μορφή και την αρμονία της κλασικής τέχνης, η έξαρση της επαναστατικής αντιθέσεως σε κάθε κανόνα και σε κάθε νόμο, ο θαυμασμός για τον Μεσαίωνα, που ο ρομαντισμός τον βλέπει ως λίκνο των εθνικών χαρακτηριστικών του γερμανικού λαού. Στην υπόλοιπη Ευρώπη, ο ρομαντισμός βρίσκει τις προϋποθέσεις του στο νεοκλασικό κίνημα, στο οποίο μπορεί ήδη να συναντήσει κανείς στοιχεία μιας ευαισθησίας, μιας αισθητικής τάσεως, ενός προσανατολισμού νέων ιδεωδών, που γίνεται προσπάθεια να συστηματοποιηθούν και να εναρμονιστούν στις παραδοσιακές μορφές κλασικιστικής ποιητικής. Η πιο εντυπωσιακή πλευρά του ρομαντισμού είναι η αντίθεσή του προς τον πολιτισμό που είχε προηγηθεί, τον πολιτισμό του διαφωτισμού. Τα αιτήματα του πρώιμου ρομαντισμού εκδηλώνονται ακριβώς στο δεύτερο ήμισυ του 18ου αιώνα και κυρίως με τον Ρουσσώ και μετά διαδίδονται σε όλη τη δυτική Ευρώπη.

Ο διαφωτισμός είχε βρεθεί σε κρίση που του δημιούργησε η Γαλλική Επανάσταση για τρεις λόγους, η Επανάσταση είχε αποκαλύψει την ύπαρξη ενός συγκινησιακού φορτίου, το οποίο είχε τροφοδοτήσει εξίσου με τη λογική, αν όχι περισσότερο τον επαναστατικό ενθουσιασμό. Είχε αποκαλύψει την εμφάνιση στον χώρο της ιστορίας μη διαφωτισμένων ακόμα μαζών, που είχαν σπάσει τους φραγμούς της μεταρρυθμιστικής προστατευτικότητος, είχαν αρνηθεί να είναι απλό αντικείμενο των μεταρρυθμίσεων του διαφωτισμού, διεκδικώντας το δικαίωμα του πρωταγωνιστή. Τέλος η Επανάσταση είχε αποδείξει πως οι ιδέες του διαφωτισμού ήταν αφηρημένες στον καθαρό ορθολογισμό τους και στον κοσμοπολιτισμό τους, και ότι χρειαζόταν να επαληθευτούν, να υιοθετηθούν, να γίνουν συγκεκριμένες, αναφορικά με την ιστορική πραγματικότητα του κάθε έθνους. Η ανακάλυψη της αξίας και των διαστάσεων του αισθήματος στο ψυχολογικό και του λαού στο κοινωνιολογικό πεδίο, του έθνους στην πολιτική και της ιστορίας στη φιλοσοφία, είναι το στοιχείο που χαρακτηρίζει τη νέα ευαισθησία, η οποία συνεπάγεται στο καλλιτεχνικό και λογοτεχνικό πεδίο, την αντίληψη πως η τέχνη είναι h άμεση έκφραση του αισθήματος και κατά συνέπεια, της συγκεκριμένης ατομικότητας του καλλιτέχνη. Το λογικό είναι κοινό σε όλους τους ανθρώπους, ενώ το συναίσθημα χαρακτηρίζει κάθε άτομο χωριστά. Συνεπάγεται επίσης τον αγώνα, εναντίον όλων των κανόνων, στους οποίους υπάγονται και οι κανόνες της κλασικής μυθολογίας.

Ο ρομαντισμός παρουσιάζεται σαν μια άρνηση του κλασικισμού, σαν μια λανθάνουσα τάση της ανθρώπινης ψυχής και εκδηλώνεται σε κάθε περίοδο με νέα χαρακτηριστικά. Παρατηρείται μια ιδιαίτερη προτίμηση στην τοπιογραφία, τους λαϊκούς θρύλους, τον κόσμο της ιστορίας και της φαντασίας. Στην σαφήνεια, τη συμμετρία και την ασφάλεια του κλασικισμού, ο ρομαντισμός απαντά με τη ρευστότητα, το χρωματικό πάθος, την κινητικότητα, την πολλαπλότητα, την αντιφατικότητα, την ασάφεια και την εσωτερική ανησυχία. Ενισχύει τις εθνικές διαφοροποιήσεις και δίνει πρόσωπο σε κάθε είδους ανησυχίες και μεταβολές.

Ένας τομέας της τέχνης ωφελήθηκε ιδιαίτερα από την ελευθερία που απέκτησε ο καλλιτέχνης ως προς την επιλογή του θέματός του, η ζωγραφική του τοπίου. Οι ζωγράφοι που έβγαζαν το ψωμί τους ζωγραφίζοντας απόψεις εξοχικών αρχοντικών, πάρκα ή γραφικά τοπία, δεν θεωρούνταν σοβαροί καλλιτέχνες. Η στάση αυτή άλλαξε κάπως με την επικράτηση του ρομαντικού πνεύματος στο τέλος του 18ου αιώνα, όταν μεγάλοι καλλιτέχνες αφιέρωσαν την ζωή τους για να δώσουν σε αυτό τον τύπο της ζωγραφικής καινούριο κύρος.

Με τον όρο ρομαντισμό, χαρακτηρίζεται συνήθως, η περίοδος εκείνη της ιστορίας της τέχνης, που ξεκινώντας από μερικά έργα του Γκρός και ιδιαίτερα από τη «Σχεδία της Μέδουσας» του Ζερικώ (1819), έχει σε ζωηρή πολεμική με τον νεοκλασικισμό, την πρώτη της σημαντική εκδήλωση το 1824 με την παρουσίαση στο παρισινό Σαλόν των πινάκων του Κόνσταμπλ και μερικών έργων του Ντελακρουά. Τη μεγαλύτερη επιτυχία του είχε ο ρομαντισμός, γύρω στα 1830 και συνέπεσε με τα γεγονότα της επαναστάσεως του Ιουλίου. Συνεχίστηκε και επεκτάθηκε με το έργο του Ντελακρουά, του Κορό, του Ντωμιέ και των τοπιογράφων του 1830, ως την αποφασιστική επικράτηση μεταξύ του 1848 και του 1855, του ρεαλισμού.

Στη νεώτερη κριτική ορολογία, αναγνωρίζεται ωστόσο στον όρο ρομαντισμός, πολύ μεγαλύτερη έκταση και για το λόγο ότι πρέπει να λαμβάνονται υπόψη και τα γεγονότα της αρχιτεκτονικής, της γλυπτικής και των άλλων τεχνών, όπου φαινόμενα εμφανίζονται από το 1750 ως το τέλος του 19ου αιώνα και πέρα. Διακρίνονται, μια περίοδος ονομαζόμενη προρομαντική, αντιπροσωπευόμενη από τον Πιρανέζι, από τον Γκόγια, από ορισμένες περιπτώσεις της αγγλικής τέχνης και της γερμανικής, περίπου ως το 1820. Μια περίοδος καθ' αυτό ρομαντική, με επίκεντρο την Γαλλία ως την επανάσταση του 1848 και τέλος μια περίοδος μεταρομαντική, με εκφρασμένη αντίθεση προς τον ρεαλισμό, κατά τη διάρκεια της οποίας εμφανίζεται στο δεύτερο ήμισυ του αιώνα, μια νέα δημιουργική χρησιμοποίηση ρομαντικών μοτίβων, όπου είχε αποκρούσει ο ρεαλισμός.