Ingres, Τούρκικο λουτρό, 1863, λάδι σε καμβά, 105cm διαμ., Λούβρο, Παρίσι.

Στο πλαίσιο αυτό, ο Οριενταλισμός [1], στην τέχνη του 19^ου αιώνα, ανήκει στην παθολογία του Ρομαντισμού και εκφράζει μια βαθύτερη αγάπη στον εξωτισμό, στο παράδοξο και στη νοσταλγία της Ανατολής, η οποία τρέφει τη φαντασία και πυροδοτεί το πάθος. Μια μεγάλη κατηγορία Γάλλων ζωγράφων, που εκπροσωπούν έναν ακαδημαϊκό Ρομαντισμό, εμπνέονται σε πολλά από τα έργα τους από αυτήν και ειδικεύονται στα ανατολίτικα θέματα. Ο γερμανικός και αγγλικός Οριενταλισμός, αν και δεν έχει τη γαλλική έξαρση, διαθέτει ανάλογο χαρακτήρα.

Ένας τύπος που δημιουργείται στη ζωγραφική του Οριενταλισμού είναι η αισθησιακή γυμνή γυναικεία μορφή που συναντάται ως απόρροια της υποβαθμισμένης θεώρησης της Ανατολής και έρχεται σε αντιδιαστολή με τη γυναίκα της Δύσης, που στις συνειδήσεις των Ευρωπαίων ήταν προορισμένη να τεκνοποιεί, να ασχολείται με τα οικιακά και, ενίοτε, να εργάζεται. Τον αισθησιακό τύπο γυναίκας απεικονίζει ο Jean Auguste Dominique Ingres (1778-1867) στο Τούρκικο Χαμάμ, στο Λουτρό, στο Όνειρο του Ωκεανού, στη Μεγάλη Οδαλίσκη κ.α.

Στο Τουρκικό Χαμάμ, για παράδειγμα, απεικονίζονται με ζεστά χρώματα πλήθος γυμνών γυναικών σε ποικιλία στάσεων, ενώ  η γραμμική απόδοση του θέματος εκπέμπει, όπως αναφέρει ο Χρήστου, κίνηση, ρυθμό, μουσική και αισθησιασμό. Σε αυτό το σημείο θα πρέπει να τονιστεί πως ο καλλιτέχνης ουδέποτε είχε επισκεφθεί κάποιο Χαμάμ. Οι εικονιζόμενες ανατολίτισσες αποτελούν προϊόν της φαντασίας του, κάτι που τεκμηριώνει την ισχύ ενός κυρίαρχου ευρωπαϊκού ιδεολογήματος περί αισθησιακής Ανατολής.

Εξίσου σημαντικές προσπάθειες προς αυτήν την κατεύθυνση επιχείρησε ο Eug?ne Delacroix (1798-1863). Ο ζωγράφος, μετά από ταξίδι του στην Αλγερία, απέκτησε ένα ιδιαίτερα προσωπικό ιδίωμα όσον αφορά στη χρήση του χρώματος, καθώς και στην προσέγγιση της Ανατολής. Το γεγονός αυτό πιστοποιείται σε έργα όπως το Κυνήγι του Λιονταριού και ο Γάμος στο Μαρόκο, όπου διακρίνεται το ενδιαφέρον του καλλιτέχνη για τη ζωή των γηγενών, η αγάπη του για το φως και το χρώμα της Ανατολής και η γενικευμένη εντύπωση που απέκτησε γι' αυτήν.

Delacroix, Γάμος στο Μαρόκο, περ. 1839, λάδι σε μουσαμά, 105?140cm, Λούβρο, Παρίσι

Στο πεδίο των δημόσιων παραγγελιών, ο Delacroix απεικόνισε τη φύση του Ανατολίτη άνδρα μέσα από τη στενή θεώρηση των Ευρωπαίων. Ο τίτλος και μόνο του έργου Ο Αττίλας και οι ορδές επιδρομέων στην Ιταλία και στις τέχνες αποδεικνύει τη στερεότυπη άποψη που είχε σχηματιστεί για το πολιτισμικό επίπεδο της Ανατολής, η οποία στηρίχθηκε σε ένα ιστορικό γεγονός αιώνων πριν.

Delacroix, Ο Αττίλας και οι ορδές επιδρομέων στην Ιταλία και στις τέχνες, 1843-1847, λάδι με κερί, 743?1102cm, Βιβλιοθήκη Bourbon, Παρίσι

Τα στοιχεία που εντυπωσίασαν τον Delacroix δεν άφησαν ανεπηρέαστο και τον Pierre Auguste Renoir (1841-1919), έπειτα από δύο σύντομα ταξίδια του στην Αλγερία. Στη δεκαετία του '80, όταν στη Γαλλία είχε πλέον υποχωρήσει η τάση απεικόνισης ανατολίτικων θεμάτων, εκείνος φιλοτέχνησε την Οδαλίσκη, η οποία θεωρείται αντιγραφή της αντίστοιχης του Delacroix.

Renoir, Οδαλίσκη, 1870, λάδι σε καμβά, 69,2?122,6cm, National Gallery of Art, Ουάσιγκτον, ΗΠΑ

Σε ό,τι αφορά στην κοσμική οριενταλιστική ζωγραφική της Αγγλίας μπορούμε να διακρίνουμε μία διαφορετική προσέγγιση των εικονιζόμενων τύπων. Οι καλλιτέχνες υπό την επιρροή του συντηρητισμού της Βικτωριανής εποχής απέφευγαν την απόδοση της γυμνής γυναικείας φιγούρας. Αντ? αυτού «ντύθηκαν» με πλήθος αέρινων πέπλων, τα οποία ο J. F. Lewis φιλοτέχνησε με αρκετές λεπτομέρειες.

Lewis, Tο χαρέμι, Victoria Albert Museum, Λονδίνο.

Όπως φάνηκε στο κείμενο που προηγήθηκε, ο οριενταλισμός του 19^ου αι. είναι μια έννοια ρευστή άμεσα συνδεδεμένη με την ανάπτυξη της αποικιοκρατίας και επιδέχεται πλήθος προσεγγίσεων:  πολιτική, ιδεολογική, αισθητική και ψυχολογική. Πιο συγκεκριμένα, ως οριενταλισμός νοείται η άποψη, που έχει σχηματίσει η Ευρώπη για την Ανατολή. Η άποψη αυτή αποκρυσταλλώθηκε και υπό την επιρροή του δαρβινισμού, ο οποίος υποστήριξε την φυλετική ανωτερότητα της Δύσης έναντι της Ανατολής.

Ως μία γενικότερη σημείωση, θα μπορούσαμε να πούμε ότι το οριενταλιστικό θέμα κατά τον 19^ο αι. έγινε πεδίο τεχνοτροπικών πειραματισμών των σύγχρονων ζωγράφων, που αξίωναν να εξάρουν το προσωπικό τους ιδίωμα και, παράλληλα, επεδίωκαν είτε να υμνήσουν τη γαλλική θρησκευτική και πολιτική κατάσταση είτε να καυτηριάσουν τη δεύτερη.

[1]  Ο Οριενταλισμός ως όρος χρησιμοποιήθηκε από τον Edward Said σε ομώνυμο έργο του (1978) και αναφέρεται στον τρόπο με τον οποίο η Δύση ανακάλυψε, κατέγραψε, περιέγραψε, όρισε, φαντάστηκε και, κατά μια έννοια, επινόησε την Ανατολή. Συγκεκριμένα, υποστηρίζει ότι η Δύση δημιούργησε μια διχοτόμηση ανάμεσα στην πραγματικότητα της Ανατολής και στη ρομαντική αντίληψη για την Ανατολή.

Βιβλιογραφία:

• Άνταλ Φ., Μελέτες Ιστορίας της Τέχνης, μ.τ.φ. Α. Παππάς, Π.Ε.Κ., Ηράκλειο 1999.
• Κουσίδου Ελ., Ο Οριενταλισμός στην ευρωπαϊκή ζωγραφική του 19ου αιώνα, Εξαμηνιαία εργασία, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Μάρτιος 2010.
• Said E., Οριενταλισμός, μ.τ.φ. Φ. Τερζάκης, Νεφέλη, Αθήνα 1996.
• Χρήστου Χ., Η Ευρωπαϊκή Ζωγραφική του 19^ου Αιώνα, Βάνιας, Θεσσαλονίκη 1993.