Αναζητώντας τη σημασία της ποιητικής τέχνης στο έργο του Καβάφη

Λίγο πριν εκπνεύσει το 2008, τα ποιήματα του Καβάφη βαθμολογήθηκαν από 60 λογοτέχνες ως εκείνα που από γεννήσεως της γραφής που αγαπήθηκαν και επηρέασαν περισσότερο το αναγνωστικό κοινό (περιοδικό Ταχυδρόμος, Παρασκευή 26 Δεκεμβρίου 2008). Η είδηση αυτή μου έδωσε την αφορμή να ανατρέξω και πάλι στους δύο τόμους του έργου του πιο πολυμεταφρασμένου Έλληνα ποιητή (που επιμελήθηκε το 1963 ο Γ. Π.Σαββίδης και εξέδωσε ο εκδοτικός οίκος Ίκαρος), επιζητώντας να ανιχνεύσω αυτή τη φορά την αξία της ποιητικής τέχνης μέσα σε αυτό.

Ξαναδιαβάζοντας λοιπόν τα ποιήματα του Καβάφη, διαπίστωσα ότι στην Τέχνη της Ποιήσεως αναζητά το καταφύγιό του ο ποιητής:

(?) «Εις σε προστρέχω Τέχνη της Ποιήσεως,/ που κάπως ξέρεις από φάρμακα?/νάρκης του άλγους δοκιμές, εν Φαντασία και Λόγω.
(?)
Τα φάρμακά σου φέρε Τέχνη της Ποιήσεως,/ που κάμνουνε ? για λίγο- να μη νοιώθεται η πληγή» (Μελαγχολία του Ιάσονος Κλεάνδρου ποιητού εν Κομμαγηνή 594μ.Χ., 1921).

Η θεραπευτική επίδραση της τέχνης στον άνθρωπο είναι μεγάλη. Παρόλα αυτά, τα φάρμακά της χαρακτηρίζονται δοκιμές, δηλαδή απόπειρες. Η ποίηση δηλαδή παρέχει στον άνθρωπο μια σχετική βοήθεια, ναρκώνοντας πρόσκαιρα τις πληγές του, όμως αδυνατεί να του παράσχει λύση, οριστική αντιμετώπιση των προβλημάτων του. Η τέχνη πάντως ανακουφίζει, έστω και παροδικά, τον ποιητή. Στο ποίημα Ζωγραφισμένα, ο ποιητής, ατενίζοντας τη ζωγραφισμένη εικόνα του αγοριού, εξομολογείται: 

(?) «Και μες στην τέχνη πάλι, ξεκουράζομαι απ? τη δούλεψή της» (Ζωγραφισμένα, 1915).

Η τέχνη, επιπρόσθετα, πέρα από την πρόσκαιρη θεραπευτική της δράση, έχει τη δύναμη στο καβαφικό ποιητικό έργο να ολοκληρώνει ό,τι η πραγματικότητα άφησε -για τους δικούς της λόγους- ημιτελές. Η βιωμένη πραγματικότητα παρέχει πεπερασμένες εμπειρίες στον άνθρωπο. Η τέχνη, συνεπικουρούμενη από τη φαντασία, έρχεται να διευρύνει και να συμπληρώσει τις εμπειρίες της ζωής. 

(?) «Επιθυμίες κ? αισθήσεις/ εκόμισα εις την Τέχνην- κάτι μισοειδωμένα,/ πρόσωπα ή γραμμές? ερώτων ατελών/ κάτι αβέβαιες μνήμες. Ας αφεθώ σ? αυτήν./ Ξέρει να σχηματίσει Μορφήν της Καλλονής?/ σχεδόν ανεπαισθήτως τον βίον συμπληρούσα,/ συνδυάζουσα εντυπώσεις, συνδυάζουσα τες μέρες» (Εκόμισα εις την Τέχνην, 1912).

«Στου δυνατού έρωτος το άκουσμα τρέμε και συγκινήσου/ σαν αισθητής. Όμως, ευτυχισμένος,/ θυμήσου πόσα η φαντασία σου σ? έπλασσεν? αυτά/ πρώτα? κ? έπειτα τα? άλλα- τα πιο μικρά- που στην ζωή σου/ επέρασες κι απόλαυσες, τ? αληθινότερα κι απτά.-» (Έρωτος άκουσμα,1911).

(?) «Εδώ ας σταθώ. Κι ας γελασθώ πως βλέπω αυτά/ (τα είδ? αλήθεια μια στιγμή σαν πρωτοστάθηκα)?/ κι όχι κ? εδώ τες φαντασίες μου,/ τες αναμνήσεις μου, τα ινδάλματα της ηδονής (Θάλασσα του πρωϊού, 1915).

Ο ποιητής ανασυνθέτει και διατηρεί όψεις της πραγματικότητας με εργαλείο του τον ποιητικό λόγο, υποκινούμενος από την εσώτατη ανάγκη του να διαφυλάξει την όμορφη εξωτερική όψη προσώπων νεαρής κατά κανόνα ηλικίας, σαν η ομορφιά να είναι ικανή να ακυρώσει κάθε ανορθόδοξη πράξη που σημάδευσε κάποτε τις ζωές των συγκεκριμένων αυτών προσώπων.

(?) «Χάσαμε όμως το πιο τίμιο ? την μορφή του,/ που ήτανε σαν μια απολλώνια οπτασία» (Ευρίωνος τάφος, 1914).

(?) «Αξίζει παραπάνω της εμορφιάς του η μνήμη» (Μέρες του 1896, 1927).

(?) «Όμως τον θυμούμαι σαν πιο έμορφο./ Μέχρι παθήσεως ήταν αισθητικός,/ κι αυτό αφώτιζε την έκφρασί του./ Πιο έμορφος με φανερώνεται/ τώρα που η ψυχή μου τον ανακαλεί, απ? τον Καιρό». (Του πλοίου, 1919). 

(?) «όμως το πρόσωπό σου που κρατώ μες στην ψυχή μου,/ ο ήχος της φωνής σου που κρατώ μες στο μυαλό μου,/ η μέραις του Σεπτέμβρη που ανατέλλουν στα όνειρά μου,/ ταις λέξεις και ταις φράσεις μου πλάττουν και χρωματίζουν/ εις όποιο θέμα κι αν περνώ, όποιαν ιδέα κι αν λέγω» (Ο Δεκέμβρης του 1903,1904).