Το ταξίδι από το κάποτε σιωπηλό γαλαξιακό σύμπαν του Νεύτωνα και του Γαλιλαίου στην εποχή της ακουστικής κουλτούρας .Είναι ο κόσμος γύρω μας μόνο ότι βλέπουμε; Είναι η αίσθηση της όρασης η πιο επαρκής, η πιο τέλεια και ολοκληρωμένη αντιληπτική μέθοδος, το πιο λειτουργικό και αποδοτικό γνωσιοθεωρητικό εργαλείο μέσω του οποίου η συσσωρευμένη γνώση απεικονίζει πιστά την εξωτερική πραγματικότητα;

Η απάντηση θα ήταν σίγουρα θετική για τον Τζων Λοκ, τον διάσημο άγγλο φιλόσοφο και πολιτικό στοχαστή. Ο Λοκ θεμελιωτής της εμπειρικής γνωσιολογίας, στο έργο του "Περί της Ανθρώπινης Νόησης" που δημοσιεύθηκε το 1689, με το οποίο εισήγαγε για πρώτη φορά τον εμπειρικό ιδεαλισμό στη φιλοσοφική σκέψη, απορρίπτει τις καρτεσιανές θεωρίες περί των έμφυτων ιδεών και προχωρά στην αντίληψη ότι η πραγματικότητα δεν υπάρχει ανεξάρτητα από εμάς, αλλά αποτελεί ένα προσωπικό μας δημιούργημα, αποτέλεσμα των αισθήσεων μας και των επίκτητων εμπειριών, συνοψίζοντας τη φιλοσοφία του εμπειρισμού στην περίφημη φράση:

"Η ψυχή είναι άγραφος πίνακας (tabula rasa). Δέχεται ιδέες και γνώσεις από την εμπειρία."

Το "γέμισμα" του άγραφου πίνακα, δηλαδή της ανθρώπινης ψυχής, γίνεται με γνώση που αποδίδεται στην εμπειρία και όχι στο λογικό συμπέρασμα (λογικισμός) ή στην αυτόματη ή προϋπάρχουσα (a priori) σκέψη.

Αναγάγωντας λοιπόν τον εμπειρισμό όχι μόνο σε φιλοσοφικό δόγμα αλλά στην βασικότερη επιστημονική μέθοδο παρατήρησης και πειραματισμού που συναντάμε στις φυσικές επιστήμες, η όραση επικρατεί και κυριαρχεί στον κόσμο των αισθήσεων ως προτασσόμενο μέσο για την απόκτηση εμπειρίας, όπερ έστι γνώσης, και προβαλλόμενη μέσα από τα πιο σημαντικά φιλοσοφικά κινήματα όπως η φαινομενοκρατία του Κάντ και η φαινομενολογία του Χούσερλ, διαιωνίζει την αδιαμφισβήτητη πρωτοκαθεδρία της, η οποία εντοπίζεται στην Αρχαία Ελληνική φιλοσοφία και στην Αριστοτελική σκέψη.

Προέκταση της όρασης

Έτσι λοιπόν, με βάση την μακροχρόνια φιλοσοφική ενασχόληση με το αισθητήριο της όρασης και την γνώση του κόσμου μέσα από αυτήν, η επιστήμη ανήγαγε την οπτική παρατήρηση σε θεμελιώδη λειτουργία πρωταρχικής σημασίας για το επιστημονικό πείραμα. Η αδυναμία του ανθρώπινου οφθαλμού να αποτελέσει ένα διεισδυτικό όργανο λεπτομερούς ακρίβειας, με τις έμφυτες πεπερασμένες δυνατότητες του, οδήγησε στην αναδυόμενη τεχνολογία των διαθλαστικών φακών και στη δημιουργία ενός κλάδου της φυσικής επιστήμης που μελετά τα φαινόμενα και τις ιδιότητες του φωτός (Οπτική). Η νέα επιστημονική θεώρηση του κόσμου άρχισε παράλληλα με την κατασκευή νέων εργαλείων που αποτέλεσαν προεκτάσεις των ανθρώπινων ικανοτήτων. Τα φεγγάρια του Γαλιλαίου , αθέατα ως τότε, παρατηρούνται μέσω ενός επιστημονικού οργάνου που επεκτείνει την όραση (τηλεσκόπιο). Μεσω του τηλεσκόπιου, το σύμπαν γίνεται ορατό ακόμα και στους πιο αθέατους μακρόκοσμους. Διάφοροι μικρόκοσμοι που κανένας δεν είχε ξαναδεί στο παρελθόν, απλώνονται μπροστά μας εμπεριέχοντας μια εκπληκτική ποικιλομορφία από ζώα, φυτά, έντομα, κύτταρα και μικρόβια, πέρα από κάθε θεωρητική ή φιλοσοφική φαντασία. Σε κάθε περίπτωση αυτό που ήταν πριν αφανές, που υπήρχε χωρίς όμως να γίνεται αντιληπτό, τουλάχιστον όσον αφορά το οπτικό μέρος, τώρα ταυτίζεται με την ίδια την βιωματική εμπειρία την οποία δογματικά προέβαλε ο εμπειρισμός του Λοκ σαν την πιο κατάλληλη πηγή γνώσης.

Τα τέσσερα φεγγάρια του Δία. που ανακάλυψε ο Γαλιλαίος το 1610 αφού είχε ήδη προχωρήσει σε σημαντικές βελτιώσεις στο τηλεσκόπιο του, οι οποίες του επέτρεψαν να παρατηρεί πιο καθαρά από κάθε άλλη φορά στο παρελθόν ουράνια σώματα.

Η προέκταση της όρασης λοιπόν όχι μόνο άλλαξε και διαμόρφωσε την φύση της ανθρώπινης εμπειρίας, αλλά και συγκέντρωσε το ενδιαφέρον της βιωματικής λειτουργίας στους καινούργιους πρωτοεμφανιζόμενους κόσμους που άρχισαν να ξεδιπλώνονται μέσα από τα επιστημονικά όργανα. Για τον άνθρωπο οι κόσμοι αυτοί όμως ήταν στην πλειονότητά τους βυθισμένοι στη σιωπή. Οι μακροσκοπικές εξερευνήσεις των άστρων και οι μικροσκοπικοί θόρυβοι των εντόμων ή ακόμα και των κυττάρων δεν είχαν ακόμα γίνει προσιτοί στο ανθρώπινο αυτί. Αυτό που πρώτα έγινε ορατό, έμελλε να αποκτήσει πολύ αργότερα την δική του φωνή.

Ο βασιλιάς πέθανε. Ζήτω ο βασιλιάς!

Θα περίμενε λοιπόν κανείς ότι λόγω του φιλοσοφικού και επιστημονικού οπτικοκεντρισμού, η όραση να είναι η πρώτη και η πιο δυνατή αίσθηση επισκιάζοντας και αφήνοντας στο περιθώριο τις υπόλοιπες αισθήσεις. Στην πραγματικότητα όμως ακούμε πολύ καιρό πριν δούμε! Η αίσθηση της ακοής αναπτύσσεται πριν καν γεννηθούμε, τεσσερισήμισι μήνες μετά την σύλληψη. Κατά την διάρκεια των πρώτων τεσσερισήμισι μηνών μεγαλώνουμε σε ένα πλούσιο ηχητικό περιβάλλον, γεμάτο από πρωτόγνωρα μουσικά ερεθίσματα, θορύβους και ήχους όπως το τραγούδι, το τυμπάνισμα της καρδιάς και διάφορους οργανικούς ήχους του σώματος της μητέρας. Επίσης, σύμφωνα με ευρήματα της σύγχρονης εξελικτικής ψυχολογίας, τα έμβρυα στη μήτρα ακούνε και θυμούνται χαρακτηριστικά του ρυθμού και της τονικότητας της μητρικής φωνής, εξηγώντας έτσι την έκδηλη προτίμηση τους προς αυτήν λίγες ώρες μετά την γέννηση τους. Ο ήχος κυριαρχεί ως η μοναδική μας αίσθηση: ο απομονωμένος, σκοτεινός, υδάτινος μητριαίος κόσμος καθιστά την όραση και την όσφρηση αδύνατη, την γεύση μονοχρωματική, και την αφή ένα απλό δείγμα μπροστά σε αυτό που πρόκειται να ακολουθήσει μετά τη γέννα, η οποία φέρνει μαζί της την ξαφνική και ταυτόχρονη ανάφλεξη των τεσσάρων αισθήσεων και την σταδιακή κυριαρχία της όρασης καθώς μεγαλώνουμε.

Επιστρέφοντας λοιπόν στο αρχικό μας ερώτημα, με μια μικρή παραλλαγή: είναι ο κόσμος γύρω μας ότι ακούμε; Στην ανατολή ενός καινούργιου αιώνα και μετά από μια εκρηκτική τεχνολογική επανάσταση στις αρχές του προηγούμενου, με τρομακτική επίδραση και τεράστιο αντίκτυπο τόσο στον τρόπο έκφρασης του σύγχρονου ανθρώπου όσο και στον τρόπο επικοινωνίας, ενημέρωσης και αντίληψης της πραγματικότητας, είμαστε σε θέση να δώσουμε με σιγουριά μια καταφατική απάντηση.

Προέκταση της ακοής

Στην σύγχρονη εποχή η ανθρώπινη ακοή και ο ρόλος της λειτουργίας της ακρόασης (ακροαματικότητα) περιλαμβάνει μέσα της μια εις βάθος, βιωματική μετάπλαση δεξιοτεχνικού χαρακτήρα καθώς οι ακροαματικές ικανότητες μας μεταβάλλονται και επηρεάζονται από την σύγχρονη τεχνολογική κουλτούρα. Στην ουσία, οι ρίζες αυτού του επιδέξιου μετασχηματισμού εντοπίζονται στις επιπτώσεις της επαναστατικής γέννησης της ηλεκτρονικής επικοινωνίας. Μέσα από αυτήν την επανάσταση μάθαμε να ακούμε εκτενέστερα από ότι μας επιτρέπουν οι φυσικές ακουστικές μας ικανότητες, περισσότερο από όλες τις προηγούμενες γενιές. Η φυσική λειτουργία της μετάδοσης του ήχου μέσω παλμικών κινήσεων, αναλογικών διακυμάνσεων και ταλαντώσεων του αέρα, στα τέλη του δέκατου ένατου και στις αρχές του εικοστού αιώνα "ηλεκτροποιήθηκε".

O Μάρσαλ Μακλούαν

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο τόσο ο τηλέγραφος, ο φωνόγραφος και το ραδιόφωνο, όσο και τα καινούργια ηλεκτρονικά όργανα (synthesizers, samplers) θεωρούνται δημιουργικοί μετασχηματισμοί των καινούργιων στοιχείων που έμελλε να σηματοδοτήσουν το πολιτιστικό υποσυνείδητο του εικοστού αιώνα: Τον ηλεκτρισμό και τον ηλεκτρομαγνητισμό. Το τηλέφωνο και ο ασύρματος επέκτειναν το βεληνεκές και την εμβέλεια της ακοής σε τέτοιο βαθμό που δεν είχε συμβεί ποτέ στο παρελθόν. Γράφοντας για τον τηλέγραφο, αντιμετωπίζοντάς τον στην ουσία σαν μια συσκευή ηλεκτρικής "ηχοποίησης" του γραπτού λόγου, στο κείμενο ?Kατανοώντας τα Μέσα?, o Μάρσαλ ΜακΛούαν, ο ανατρεπτικός Καναδός επικοινωνιολόγος και ακαδημαϊκός που "προανάγγειλε" το internet, αναφέρει ότι:

«ενώ όλη η περασμένη τεχνολογία προέκτεινε κάποια μέρη του σώματος μας, ο ηλεκτρισμός εξωτερικοποίησε το κεντρικό νευρικό μας σύστημα.»

Η παραπάνω παράθεση με την φωνή του Μάρσαλ Μακλούαν:

Για τον ΜακΛούαν, ο κώδικας του Μορς ήταν το πρώτο από μια σειρά μέσων, με πιο πρόσφατα παραδείγματα τα ασύρματα δίκτυα και τα κινητά τηλέφωνα, που υπηρέτησαν την αποδόμηση της εγγραματοσύνης, της γραφικής αναπαράστασης και της έγγραφης κωδικοποιημένης επικοινωνίας, διαμορφωμένες μέσω των αλφαβητικών χαρακτήρων, του έντυπου λόγου και της αναγεννησιακής ζωγραφικής απεικόνισης, συμβάλλοντας έτσι στο ιστορικό πέρασμα από την εποχή του οπτικοκεντρισμού στην εποχή της ακροαματικότητας. Πολλά χρόνια μετά τις θεωρίες του ΜακΛούαν, ο Robin Rimbaud ένας νεαρός φοιτητής της Καλών Τεχνών από το Southfields του Λονδίνου, τριγυρίζοντας στους δρόμους της πόλης, στα τέλη της δεκαετίας του 90' "υπέκλεπτε" και κατέγραφε στον δειγματολήπτη του, με την βοήθεια ενός συχνοτικού σαρωτή, τις συνομιλίες των κατοίκων της πόλης μέσω κινητών τηλεφώνων, τις συχνότητες της αστυνομίας, της πυροσβεστικής κλπ. Για τον Rimbaud, ο οποίος χρησιμοποιεί το ψευδώνυμο Scanner, αυτή η ιχνηλάτηση των ηχητικών κυμάτων της μητρόπολης με τα φωνητικά μηνύματα, τις αναπάντητες κλίσεις και τις κάθε λογής συνομιλίες, αποτελεί ένα καμβά πολύτιμων ηχητικών χρωμάτων, μια ηχητική γενεσιουργό δύναμη. Ο σύγχρονος ήχος της εξ αποστάσεως ανθρώπινης επικοινωνίας ανάγεται σε ηχητικό έργο τέχνης, ενσωματώνοντας τις καταγραφές της ασύρματης επαφής με ambient ηχοτοπία, θορύβους και μινιμαλιστικές ηχητικές ατμόσφαιρες.

O Scanner στο South Bank Show UK documentary μιλάει για την μουσική του.