Jazz. Γεννήθηκε από σκλάβους, δημιουργεί ελεύθερα, αιχμαλωτίζει καρδιές σ'όλο τον κόσμο.

Τι είναι η Τζαζ

Η ετυμολογική προσέγγιση της λέξης, παρουσιάζει αδυναμίες. Οι εκδοχές ότι προέρχεται από παραφθορά ονομάτων (κάποιου χορευτή Τζάζμπο Μπράουν ή μουσικού Τσάρλς) δεν πληρεί την απαιτούμενη επιστημονική εγκυρότητα.
Πιο λογική φαίνεται η εκδοχή της ετυμολογικής παραγωγής από το γαλλικό ρήμα jaser (=φλυαρώ), δεδομένου ότι κύριο χαρακτηριστικό της Jazz είναι η ελευθερία της έκφρασης, ο Αυτοσχεδιασμός, δηλαδή αυθόρμητα μελωδικά ποικίλματα ή παραλλαγές ενός θέματος, που σχηματίζονται κάτω από την στιγμιαία συγκινησιακή φόρτιση του μουσικού. Αυτό καθιστά τον αυτοσχεδιασμό μοναδικό και ανεπανάληπτο.

Υπάρχουν, όμως, κομμάτια που φέρουν στον τίτλο τους τη λέξη Τζαζ ή μπλουζ, χωρίς να ανήκουν εξ ολοκλήρου σ' αυτό το είδος . (D.Shostakovich: Jazz Suite 1 & 2, και G. Gershwin: Rapshody in Blue).

Πώς ξεκίνησε;

Ακούγεται συχνά ότι «Η Τζαζ γεννήθηκε γύρω στα 1900, στη Νέα Ορλεάνη της πολιτείας της Λουϊζιάνα». Στην τέχνη, όμως, δεν υπάρχουν καινοφανείς μορφές, χωρίς την πολιτισμική συνεισφορά του παρελθόντος χρόνου και του περιβάλλοντος χώρου.
Πέρα από γεωγραφικούς εγκλεισμούς και περιφραστικούς ορισμούς[1] η Τζαζ είναι ένα αφρο -αμερικάνικο μουσικό ιδίωμα, ένας χώρος συνάντησης της Αφρικανικής και Ευρωπαϊκής κουλτούρας, που δημιουργήθηκε όταν χιλιάδες άνθρωποι από περιοχές της Αφρικής (κυρίως Δυτικής), με διαφορετικά φυλετικά, γλωσσικά, θρησκευτικά, πολιτισμικά και μουσικά ιδιώματα, έφτασαν δέσμιοι στον αμερικανικό νότο.
Στοιχίζοντας μερικά δολάρια ο καθένας, πωλούνταν και αγοράζονταν από τους λευκούς αφέντες τους, στους οποίους ανήκε η σωματική ακεραιότητα και η ίδια τους η ζωή. Ζούσαν μόνο για ένα σκοπό: να εργάζονται στις φυτείες του βαμβακιού και καλαμποκιού. Ανάμεσα στις ατέλειωτες ώρες εργασίας κι όταν το μαστίγιο του αφέντη σιγούσε από την κούραση, από τα χείλη τους έβγαινε μαζί με το βογκητό κι ένα τραγούδι, το μόνο που μπορούσε να απαλύνει τον πόνο, το μόνο που δεν τους απαγορευόταν (αρκεί να μην ενοχλεί τα ευαίσθητα αυτιά των πολιτισμένων αφεντάδων τους). Κι όταν, μετά από μακρόχρονες κι αιματοβαμμένες κοινωνικές κατακτήσεις, τα χέρια ελευθερώθηκαν από τις αλυσίδες -όχι όμως και οι άνθρωποι- τότε το ρυθμικό χτύπημά τους συνόδευε τη φωνή. Με το πέρασμα του χρόνου, έπεσαν σε μαύρα χέρια τα πρώτα μουσικά όργανα[2], για να γίνουν κι αυτά εκφραστές του ονείρου της ελευθερίας. Αρκούσε ένα σάλτο -παράτολμο και παράνομο- σε κάποιο τρένο. Πώς να μην περάσει ο ήχος του στη φυσαρμόνικα για να γίνει μουσική, να γίνει ο πρόδρομος του μπλουζ;

Νegro Spirituals και Gospels

Τα Negro Spirituals, νέγρικα θρησκευτικά τραγούδια είναι η ρίζα της Τζαζ. Η παγανιστική λατρεία των μαύρων, αλλοιώνεται με ηθελημένη ή εξαναγκασμένη προσχώρηση στον χριστιανισμό. Η ιδέα ενός θεού που απαλύνει τον πόνο των σκλαβωμένων στους Αιγυπτίους Εβραίων, φαίνεται να απαλύνει και τον δικό τους πόνο. Ταυτίζονται με τη μορφή του μικρόσωμου, αδύναμου Δαυίδ μπροστά στον ισχυρό λευκό Γολιάθ. Το έντονο θρησκευτικό συναίσθημα που αναπτύσσουν, υπηρετείται από τη μουσική, δημιουργώντας αριστουργήματα.

Blues

Αρχέγονα ρυθμικά και μελωδικά σχήματα της Αφρικής (όσα άντεξαν στο χρόνο), αναμεμιγμένα με στοιχεία από τα Spirituals, τα λαϊκά τραγούδια των θαλασσινών και σιδηροδρομικών, τους πατριωτικούς ύμνους του εμφυλίου πολέμου, όλα συγχωνεύονται στο Blues.

Αργό και λυπητερό (πως αλλιώς μπορούσε να είναι;) τραγουδιέται a cappella, ή με συνοδεία κιθάρας (ή και φυσαρμόνικας). Το μπλουζ ποιητικά αποτελείται από ένα στίχο (συνήθως ιαμβικό πεντάμετρο) που επαναλαμβάνεται κι έναν τρίτο διαφορετικό (μορφή α-α-β):

The moon looks lonesome, when it's shining through the trees
Oh! Yes! The moon looks lonesome, shining through the trees[3]
And a man looks lonesome, when his woman packs up to leave.

Η μελωδία, πλούσια σε γλυστρίσματα, «τσακίσματα» και τρέμουλα της φωνής που αποδίδονται με ελευθερία και πολύ αίσθημα, στηρίζεται σε κλίμακες που διαφέρουν από τις αντίστοιχες ευρωπαϊκές[4]: έχουν «Μπλού» νότες (υφέσεις στην 3η και την 7η νότα της κλίμακας).

Η αρμονία του ακολουθεί μία δωδεκάμετρη μορφή: I, I, I, I, IV7, IV7, I, I, V7 ,V7, I, I.
Μερικά από τα λαμπρότερα ονόματα του Blues: Blind Blake, Walter Boyd, Jim Jackson, Gertrude "Ma" Rainy, Bessie Smith

Ragtime- Cakewalk

Άμεσος πρόδρομος της Τζαζ είναι το στυλ Ragtime. Η "κλασική τζαζ της νέας Ορλεάνης" δημιουργήθηκε από τους μαύρους πιανίστες της Basin Street. Στα χαρτοπαιχτικά κλαμπ και τα καμπαρέ της Νέας Ορλεάνης και του Σαιντ Λούις , η ατμόσφαιρα της διασκέδασης συμπληρώνεται από ήχους πιάνου που παίζει Ragtime και Cakewalk (οφείλει το όνομα του στο χαρακτηριστικό μέρος του μπάσου, στο αριστερό χέρι του πιανίστα, που δίνει εικόνα "βαδίσματος"). Κύριο ρυθμικό στοιχείο του είναι ο αντιχρονισμός (τονισμός των ασθενών χρόνων).

Γνωστότεροι συνθέτες του είδους είναι ο Jelly Roll Morton και ο Scot Joplin (Τhe Entertainer)

Η Τζαζ της Νέας Ορλεάνης

Στο μεγαλύτερο λιμάνι των νοτίων πολιτειών (και μεγαλύτερο κέντρο δουλεμπορίου), υφαίνεται η πρώτη ενόργανη μορφή τζαζ, πάνω στη βάση των Negro Spiritual και Blues με την επιμειξία ποικίλων ηχοχρωμάτων, νέγρικων ρυθμών, προτεσταντικών ύμνων, ιρλανδικών και γαλλικών μελωδιών, με ήχους χορωδιών και παρελάσεων.
Η νομοθετική ρύθμιση του 1897 να περιοριστεί γεωγραφικά η πορνεία σε μια γειτονιά, (Στόρυβιλ) προσδίδει στη Jazz χαρακτήρα μουσικής του υπόκοσμου, περιφρουρώντας την -ταυτόχρονα- μουσικά για να αναπτυχθεί.
Ανάμεσα στα ονόματα της Τζαζ της Ν. Ορλεάνης : Baddy Bolden, King Olliver, Kid Ory, Sydney Bechet και Louis Armstong. Το 1917 το Στόρυβιλλ κλείνει και οι μουσικοί που απασχολούνταν εκεί, αναζητούν εργασία σε άλλες πόλεις.
Πρώτος σταθμός: το Σικάγο. Η Οικονομική κρίση του 1929 εξακτινίζει τη Τζαζ και τους μουσικούς της σε κάθε πολιτεία. (Νέα Υόρκη -Χάρλεμ)