Διάφορες θεωρίες έχουν ειπωθεί για την τέχνη και την αισθητική, για θέματα που σχετίζονται με το πεδίο που γενικά αποκαλείται θεωρία της τέχνης. Θα αναφερθώ σε μερικούς σημαντικούς θεωρητικούς, φιλοσόφους και ιστορικούς τέχνης που το έργο τους επηρέασε τόσο αισθητικά αλλά και κοινωνικά στο τι είναι τέχνη και από ποιους παράγοντες εξαρτάται.

Από τον Πλάτωνα (427-347 π.Χ.) και μετά, πολλοί φιλόσοφοι έχουν προτείνει θεωρίες για την τέχνη και την αισθητική. Ο όρος «αισθητική» προέρχεται από την αρχαιοελληνική λέξη αίσθησις και σημαίνει την αισθαντικότητα ή την αντίληψη. Παρουσιάστηκε ως χαρακτηρισμός στη μελέτη της καλλιτεχνικής εμπειρίας από τον Alexander Baumgarten (1714-1762). Ο σκωτσέζος φιλόσοφος David Hume (1711- 1776) χρησιμοποιούσε τον όρο «καλαισθησία», μια εξευγενισμένη ικανότητα να αντιλαμβάνεται κανείς την ποιότητα ενός έργου τέχνης, ενώ ο Immanuel Kant (1724-1804) ότι η αισθητική βιώνεται ως εμπειρία όταν ένα αισθησιακό αντικείμενο διεγείρει τα συναισθήματα, τη διάνοια και τη φαντασία μας.

Οι δύο τελευταίοι ακολούθησαν διαφορετικές προσεγγίσεις και το τι είναι «ωραίο». Ο Hume έδωσε έμφαση στην μόρφωση και την εμπειρία, οι άνθρωποι δηλ. που διαθέτουν καλαισθησία αποκτούν ορισμένες ικανότητες που τους οδηγούν σε συμφωνία σχετικά με το ποιοι συγγραφείς και ποια έργα τέχνης είναι τα καλύτερα. Ο Kant μίλησε για καλαισθητικές κρίσεις αλλά ασχολήθηκε προκειμένου να εξηγήσει τις κρίσεις περί του Ωραίου. Επιχείρησε να περιγράψει τις ανθρώπινες ικανότητες της αντίληψης και της διάκρισης σχετικά με τον κόσμο που μας περιβάλλει. Υπάρχει μια περίπλοκη διάδραση ανάμεσα στις διανοητικές δυνάμεις, συμπεριλαμβανομένης της αντίληψης, της φαντασίας και της διάνοιας ή της κρίσης. Υποστήριζε ότι ένα όμορφο πράγμα διαθέτει «τελικότητα χωρίς σκοπό».

Οι κήποι στις Βερσαλλίες

Ο Arthur Danto δεν αποδέχεται κάποιο συγκεκριμένο τύπο τέχνης και μας βοηθά να καταλάβουμε γιατί είναι αποδεκτά τόσα διαφορετικά είδη, όπως τις γιορτές αίματος, τις Βερσαλλίες, τους νεκρούς καρχαρίες (Demian Hirst) και την πλαστική χειρουργική, ως τέχνη. Συμπεραίνει ότι έργο τέχνης είναι ένα αντικείμενο που ενσωματώνει ένα νόημα: «Τίποτα δεν είναι έργο τέχνης χωρίς ερμηνεία που να το θεσμοθετεί ως τέτοιο». Ισχυρίζεται ότι σε κάθε εποχή και συγκείμενο ο καλλιτέχνης δημιουργεί κάτι και ισχυρίζεται ότι είναι τέχνη βασιζόμενος σε μια συλλογική θεωρία της τέχνης, που το κοινό μπορεί να αντιληφθεί, δοθέντος του ιστορικού και θεσμοθετημένου συγκείμενου.

Στην εποχή μας, τουλάχιστον από κάποια έργα του Duchamp και τα Brillo Boxes του Warhol και μετά, σχεδόν τα πάντα είναι αποδεκτά. Γι? αυτό και όλες οι ερμηνείες των προγενέστερων φιλοσόφων -που όριζαν την τέχνη με όρους Ωραίου, Μορφής κ.λπ.- σήμερα φαίνονται υπερβολικά άκαμπτες.

Ο Danto όταν επισκέφτηκε τα Brillo Boxes έφτασε στο σημείο να παρατηρήσει ότι τα φτιαγμένα από φύλλα κόντρα πλακέ ήταν καλοφτιαγμένα καταλήγοντας στο συμπέρασμα ότι υπάρχει μια ποικιλία από τρόπους που οι καλλιτέχνες ενσωματώνουν τις ιδέες τους στην τέχνη.

Andy Warhol, Brillo Boxes, 1964

Duchamp, Fontaine, 1917

Η διευρυμένη θεωρία του Danto περί τέχνης μας παρακινεί να «μπούμε» σε όλα τα έργα και τα μηνύματα απλά κάποια έχουν καλύτερη δυνατότητα επικοινωνίας από κάποια άλλα. Εξηγεί ότι αυτό προϋποθέτει να συνυπολογίσουμε τα υλικά και τα μορφικά χαρακτηριστικά των καλλιτεχνημάτων: ο ποιητικός λόγος του Ευριπίδη, το παιχνίδι των νερών στα συντριβάνια του Le Notre, το ύψος και το φως του καθεδρικού ναού της Chartres οι πρόοδοι της χορωδίας και της ενορχήστρωσης του Wagner.

Καθεδρικός Ναός Chartres,                                      Κήπος Ζεν

Μελετώντας παραδείγματα μη δυτικής τέχνης επιβεβαιώνεται ότι η τέχνη έχει λάβει ποικίλες μορφές σε διαφορετικά ιστορικά συγκείμενα. Η ιαπωνική τέχνη φαίνεται σε γενικές γραμμές «φυσική» στους δυτικούς, με τα δέντρα τους, τους βράχους, τα στριφογυριστά μονοπάτια, τις λίμνες και τους καταρράκτες. Ακόμα και η ιεροτελεστία του τσαγιού στο Ζεν καθοδηγείται από λεπτεπίλεπτες αρχές αρμονίας και ηρεμίας και επηρεάζουν τα πάντα, από την επιλογή των λουλουδιών, τα σκίαστρα των παραθύρων και την κεραμική, ως τον τρόπο που ετοιμάζεται το τσάι.

Οι ινδιάνοι Huichol, που ζουν σε ορεινά χωριά του Μεξικού, κατασκευάζουν τις μάσκες τους και τα αναθηματικά κύπελλα rukuri για τις τελετές peyote, χρησιμοποιώντας γυάλινες χάντρες από την Ιαπωνία και την Τσεχοσλοβακία.

Έργα των ινδιάνων Huichol

Ο John Dewey (1859- 1952) στο βιβλίο του «Art as Experience» [Η Τέχνη ως Εμπειρία] (1934) έγραψε ότι η τέχνη γκρεμίζει τα σύνορα μεταξύ των πολιτισμών και είναι εντέλει «μια παγκόσμια γλώσσα», προκαλώντας μας να αγωνιστούμε για να αποκτήσουμε την εσωτερική εμπειρία ενός άλλου πολιτισμού. Συγκεκριμένα λέει: «Τα σύνορα διαλύονται, οι προκαταλήψεις που μας περιορίζουν εξαφανίζονται, όταν μπαίνουμε στο πνεύμα της νέγρικης ή πολυνησιακής τέχνης. Αυτή η ασυνείδητη διάλυση των ορίων είναι πολύ περισσότερο αποτελεσματική σε σχέση με μία αλλαγή που επηρεάζεται από τη λογική, επειδή η πρώτη εισέρχεται κατευθείαν στην κοσμοθεώρηση». Ενθαρρύνει τον κόσμο να έχει μια συναισθηματική επαφή με την προερχόμενη από άλλη εποχή ή πολιτισμό τέχνη. Και τι εννοεί με αυτό; Ότι η πληροφόρηση «εξωτερικών δεδομένων» εμπλουτίζει και βοηθάει να βελτιωθεί ιδιαίτερα η εμπειρία μας. Η γνώση των πολιτιστικών συγκείμενων και οι αλληλεπιδράσεις επηρεάζουν την κατανόηση πολλών διαφορετικών εκδηλώσεων της τέχνης.

Ο ανθρωπολόγος Richard Anderson (με ειδίκευση στην τέχνη ή «εθνο-αισθητικός») ορίζει την τέχνη ως «πολιτισμικά σημαίνον νόημα, επιδέξια κωδικοποιημένο σε ένα μέσο που μας επηρεάζει, που απευθύνεται στις αισθήσεις».

Λαμβάνοντας υπόψη τα παραπάνω, συμπεραίνουμε ότι η μακρά ιστορία των παγκόσμιων πολιτισμικών αλληλεπιδράσεων είχε τεράστια επιρροή στην καλλιτεχνική παραγωγή και σήμερα διαφοροποιείται από το ρόλο που έπαιξαν τα νέα μέσα και οι τηλεπικοινωνίες καθώς και από τη μεγάλη ανάπτυξη της διεθνούς αγοράς τέχνης.