Η ζωή και το έργο του Edgar Degas

Aυτοπροσωπογραφία

Ακόμα, έγγραφε σονέτα και τα διάβαζε στους φίλους του. Τα θέματα που τόσο λεπτομερώς εξερεύνησε στους πίνακες και τα γλυπτά του, τα εξερεύνησε με το ίδιο σθένος και στην ποίηση. Ο Degas ποτέ δεν είχε την πρόθεση να δημοσιεύσει τα ποιήματά του. Μόλις το 1946, δημοσιεύθηκαν για πρώτη φορά οκτώ από τα σονέτα του.

Ασχολήθηκε περισσότερο από οποιονδήποτε άλλον στην τέχνη με την αναπαράσταση της ζωής στη μεγαλούπολη. Παρόλο που εξέθετε για ένα διάστημα με τους ιμπρεσιονιστές, η σχέση του μαζί τους ήταν αμφίβολη, αφού τον ενδιέφεραν τα τοπία και η ζωγραφική στην ύπαιθρο. Δούλευε πάντα στο εργαστήριο του, συχνά σκιτσάροντας από μνήμης και χλεύαζε τους ζωγράφους τοπίων, οι οποίοι ισχυρίζονταν ότι απεικόνιζαν την αληθινή φύση. Δήλωνε ότι η τέχνη είναι ένα ψέμα, ότι είναι κάτι τεχνητό, τίποτα στην τέχνη δεν έπρεπε να μοιάζει με ατύχημα. Επηρεάστηκε από τη Γιαπωνέζικη χαρακτική, η οποία ήταν πολύ δημοφιλής εκείνη την εποχή και της οποίας η προοπτική φαινόταν ασυνήθιστη στα μάτια του Δυτικού κόσμου. Η φωτογραφία επίσης επηρέασε τις συνθέσεις του και αυτό είναι εμφανές στην τοποθέτηση και την αποκοπή των θεμάτων του. Ήταν από τους πρώτους καλλιτέχνες που αντιλήφθηκαν τα οφέλη, αλλά και τα αρνητικά της φωτογραφίας στην τέχνη.

Τον απασχολούσε ιδιαίτερα η τέχνη του παρελθόντος, έμαθε να σχεδιάζει άλογα μελετώντας αρχαϊκά αγάλματα και παλιούς κλασικούς ζωγράφους. Τον ενδιέφερε με πάθος το σχέδιο και η άψογη τεχνική και θαύμαζε ιδιαίτερα τον Ενγκρ. Και όμως η αίσθηση της επικαιρότητας είναι εξίσου αυθεντική και ίσως πιο ριζοσπαστική απ’ όλων των ιμπρεσιονιστών ζωγράφων. Ξεκίνησε τη σταδιοδρομία του ζωγραφίζοντας πορτρέτα.

Νεαροί Σπαρτριάτες,1860-62

Ο Degas προτιμούσε τη φτηνή και κακόγουστη νυχτερινή πραγματικότητα των φωτισμένων με γκάζι δρόμων και καφενείων από τα χαρούμενα και υγιή τοπία του Μονέ και του Ρενουάρ. Ήταν ερωτευμένος με τη σύγχρονη ζωή όπως μαρτυρούν πίνακες με χορεύτριες αλλά και πλύστρες.

Στην πορεία του επιδίωκε να προβάλει την εντύπωση του χώρου και την αίσθηση τρισδιάστατων μορφών, όπως φαίνονται από τις πιο απροσδόκητες οπτικές γωνίες. Γι’ αυτό διάλεγε τα θέματα του από τον κόσμο του μπαλέτου και ζωγράφιζε σκηνές από ιπποδρομίες, cafés ή θέατρα, καθώς και γυναίκες που εργάζονταν ως καπελούδες, ή ασχολούνταν με το σιδέρωμα ή την προσωπική τους υγιεινή και όχι από το ύπαιθρο. Οι πιο επιτυχημένοι του πίνακες ήταν αυτοί που απεικόνιζαν χορεύτριες μπαλέτου. Κανένας πριν το Degas δεν ασχολήθηκε με μπαλαρίνες.

Πρόβα μπαλέτου, 1874

Παρακολουθώντας τις πρόβες του μπαλέτου είχε την ευκαιρία να βλέπει σώματα από όλες τις πλευρές, στις πιο ποικίλες στάσεις. Κοιτάζοντας τη σκηνή από ψηλά έβλεπε τις μπαλαρίνες να χορεύουν ή να ξεκουράζονται σε στάσεις άκομψης χαλάρωσης, εξουθενωμένες, με τα χαρακτηριστικά τους χαλαρά, στερημένες από κάθε ερωτική ή άλλου είδους χάρη. Μελετούσε έτσι την περίπλοκη προοπτική και την επίδραση του σκηνικού φωτισμού στο πλαίσιο της ανθρώπινης μορφής. Δεν τον ενδιέφεραν οι χορεύτριες επειδή ήταν όμορφα κορίτσια. Τον άφηναν αδιάφορο οι αλλαγές στη διάθεση τους. Τις κοίταζε με την απαθή αντικειμενικότητα με την οποία οι ιμπρεσιονιστές κοίταζαν το τοπίο γύρω τους. Εκείνο που τον ενδιέφερε ήταν η αλληλεπίδραση του φωτός και της σκιάς πάνω στην ανθρώπινη μορφή κι ο τρόπος με τον οποίο θα μπορούσε να δώσει την αίσθηση της κίνησης ή του χώρου. Ήθελε να «πιάσει» αυτό που το κοινό δεν μπορούσε να δει. Συλλάμβανε μια τυχαία πόζα αναδημιουργώντας μια στιγμή στο χώρο, όπως ακριβώς συμβαίνει και με τα γλυπτά του. «Είχε μάτι χορογραφικό και κινηματογραφικό μαζί.»

Ακόμα πιο κυνικό είναι το βλέμμα του Degas στους πίνακες του με πλύστρες και σιδερώστρες την ώρα που χασμουριούνταν και ξύνουν την πλάτη τους. Εκείνοι που τον χαρακτηρίζουν μισογύνη στηρίζονται σ’ αυτά κυρίως τα έργα και σε κάποια μεταγενέστερα παστέλ με γυναίκες που σκουπίζονται μετά το πρωινό τους λουτρό. Η αποστασιοποίηση του από τις γυναίκες ήταν μάλλον καλλιτεχνική παρά συναισθηματική. Οι γυναίκες του δεν έχουν στάσεις που προϋποθέτουν την ύπαρξη θεατών, όπως απαιτούσε το γυμνό μέχρι τότε. Είναι απλοί άνθρωποι που δεν ενδιαφέρονται παρά για τον εαυτό τους και την φυσική τους κατάσταση. Είναι σαν να τις κοιτάζεις από την κλειδαρότρυπα. Αυτή ακριβώς η “αισθητική της κλειδαρότρυπας” είναι που φέρνει το έργο του και ειδικά τα γλυπτά του, τόσο κοντά στην ωμή καθημερινή πραγματικότητα.

1.Γυναίκα που χτενίζεται 2.Γυναίκα που σιδερώνει 3.Γυναίκα που κάνει μπάνιο

Ήδη στα τέλη της δεκαετίας του 1870 ο Degas είχε εγκαταλείψει τις ελαιογραφίες και ζωγράφιζε σε παστέλ, μίγμα λαδιού και παστέλ, γκουάς, μελάνι, υδατόχρωμα, ή ένα συνδυασμό κάποιας τεχνικής από αυτές με μονοτυπία ή λιθογραφία, όπως στο έργο «Γυναίκες σε καφενείο» (1877) που είναι παστέλ πάνω σε μονοτυπία.

Ορισμένες από αυτές τις τεχνικές ο Degas τις είχε διδαχθεί από τις γιαπωνέζικες στάμπες. Αν και ήταν από τους πρώτους θαυμαστές και συλλέκτες της Ιαπωνικής τέχνης στην Ευρώπη (πάνω από το κρεβάτι του είχε κρεμασμένη μια σκηνή από γιαπωνέζικο δημόσιο λουτρό) είχε αφομοιώσει τόσο βαθιά, αλλά και τόσο διακριτικά ταυτόχρονα, τις γιαπωνέζικες επιδράσεις, ώστε η παρουσία των σχετικών επιρροών στα έργα του να περνάει σχεδόν απαρατήρητη.

1.Μάθημα χορού,1874 2.Χορεύτριες μπαλέτου σε κοστούμια πεταλούδας,1880

Στη γλυπτική του ο Degas κινείται στο ίδιο πνεύμα με αυτό της ζωγραφικής του, όσο αφορά στην κίνηση και τα θέματα (πορτρέτα, λουόμενες, χορεύτριες, άλογα κτλ.). Στα γλυπτά που θεωρούνται πρώιμα έργα του Degas, αν και νατουραλιστικά στην προσέγγισή τους, η κίνηση είναι ήπια και η πρόθεση του καλλιτέχνη είναι να τα βλέπει κανείς από μια συγκεκριμένη οπτική γωνία, όπως στην ακαδημαϊκή γλυπτική του 19ου αι. Εκείνη την εποχή, γεννήθηκε μια καινούργια γλυπτική γλώσσα στο έργο των πιο προοδευτικών γλυπτών. Οι στατικές πόζες και τα μνημειώδη γλυπτά αντικαταστάθηκαν από τον νατουραλισμό. Δόθηκε περισσότερη έμφαση στην κίνηση και στον όγκο. Τα γλυπτά του Degas εξελίχθηκαν γρήγορα καθώς αναζητούσε την κίνηση, την αληθινή γλυπτική κίνηση, τον διάλογο ανάμεσα στα στερεά και τα κενά της γλυπτικής μορφής. Τα γλυπτά του αναπτυγμένου του ύφους στόχευαν να μπορεί να τα δει κάποιος από όλες τις γωνίες. Περπατώντας γύρω τους ο θεατής αποκομίζει μια νέα εμπειρία διαδοχικής κίνησης.

Για πολύ καιρό, θεωρείτο δεδομένο ότι ο Degas άρχισε να δημιουργεί γλυπτά σε κερί και πηλό λόγω της επιδεινούμενης όρασής του. Όμως, ο Degas ήταν ένας ανήσυχος καλλιτέχνης ο οποίος απολάμβανε τον πειραματισμό και ασχολείτο με περισσότερα από ένα έργα τη φορά, συχνά αφήνοντας τα εγχειρήματά του ατελή. Στην ουσία, ήταν ένας αληθινός καλλιτέχνης πολυμέσων της εποχής του, πειραματιζόμενος με διαφορετικές μορφές τέχνης και υλικά. Πέρασε από τη ζωγραφική στη γλυπτική για προσωπική του τέρψη, έβλεπε τα γλυπτά του ως ασκήσεις που θα οδηγούσαν την τέχνη του ένα βήμα παραπέρα. Γι’ αυτό και εξέθεσε όσο ζούσε μόνο ένα γλυπτό και γι΄ αυτό δε χύτευσε κανένα σε μπρούντζο ισχυριζόμενος ότι: “είναι τεράστια ευθύνη να αφήσω πίσω κάτι σε μπρούντζο – το μέσο αυτό είναι για την αιωνιότητα”.

1. Άλογο που ορρωδεί   2. Η μπανιέρα

Ο Degas προχωράει πέρα από τον Μπολόνια, όχι μόνο στο ότι μπορεί να “κρύβει” τη δεξιοτεχνία του, αλλά και στην ερμηνεία της ίδιας της γλυπτικής φόρμας, σε αυτό που έχει αποκληθεί “γλυπτική από μέσα”. Η αντίληψη του για την ανθρώπινη μορφή ξεπερνάει κατά πολύ την απλή γυμνότητα. Γι’ αυτόν το ανθρώπινο σώμα είναι ένας απεριόριστα πολύπλοκος και εύπλαστος οργανισμός, πάντα μεταβαλλόμενος, ποτέ ακίνητος.

Δίκαια ο Renoir αποκάλεσε τον Degas “τον μεγαλύτερο εν ζωή γλύπτη” και με αυτή την έννοια, είναι σαφές ότι με τον Degas ξεκίνησε η σύγχρονη εποχή της γλυπτικής.

Στο τέλος της ζωής του η όρασή του είχε επιδεινωθεί πολύ, καθόταν στο σπίτι με κλειστές κουρτίνες, δεν πήγαινε πια στην Opéra να μελετά τις μπαλαρίνες, έπεσε σε κατάθλιψη, δε ζωγράφιζε, το κορμί του είχε παραιτηθεί. Η εμμονή του, όμως, με τις χορεύτριες παρέμεινε μέχρι το τέλος του.

Διάσημος όσο ζούσε, πέθανε 83 ετών, αποκαλούμενος «ο ζωγράφος των χορευτριών».